Khi chất thải trở thành mối đe dọa cho sự sống dưới biển

Ô nhiễm nhựa đại dương không còn là câu chuyện xa xôi. Từ túi nilon, chai nhựa, ống hút, bao bì nhựa đến lưới đánh cá bị bỏ lại, chất thải nhựa đang từng ngày xâm nhập vào môi trường biển, đe dọa sự sống của hàng nghìn loài sinh vật dưới đại dương.

Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc — UNEP, mỗi năm có khoảng 19–23 triệu tấn chất thải nhựa rò rỉ vào các hệ sinh thái thủy sinh, bao gồm sông, hồ và biển. UNEP cũng ước tính hiện có khoảng 75–199 triệu tấn nhựa đang tồn tại trong đại dương; nếu không có hành động mạnh mẽ, lượng nhựa rò rỉ vào môi trường nước có thể gần như tăng gấp ba vào năm 2040.

Những con số này cho thấy ô nhiễm nhựa đại dương không chỉ là vấn đề của riêng bãi biển hay hoạt động đánh bắt thủy sản. Đây là hệ quả của cả một chuỗi quản lý chất thải chưa triệt để trên đất liền: phát sinh, phân loại, thu gom, tái chế và xử lý cuối cùng.

Điều đáng lo ngại là nhựa không biến mất hoàn toàn. Theo thời gian, nhựa có thể vỡ vụn thành vi nhựa, tồn tại lâu dài trong môi trường nước, đi vào chuỗi thức ăn của sinh vật biển và cuối cùng có thể quay trở lại đời sống con người thông qua hải sản, muối biển hoặc nguồn nước.

Vì vậy, để bảo vệ đại dương, giải pháp không thể chỉ dừng lại ở việc dọn chất thải trên bãi biển. Cần bắt đầu từ gốc: giảm phát sinh, phân loại tại nguồn, thu gom đúng quy trình, tái chế và xử lý chất thải đúng quy định.

Thực trạng ô nhiễm nhựa đại dương hiện nay

Nhựa hiện là một trong những thành phần phổ biến và nguy hại nhất trong chất thải thải biển. Báo cáo From Pollution to Solution của UNEP cho biết nhựa là phần lớn nhất, gây hại nhất và dai dẳng nhất trong chất thải thải biển, chiếm ít nhất 85% tổng lượng chất thải thải biển.

Ở quy mô toàn cầu, theo OECD, lượng chất thải nhựa phát sinh đã tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn 2000–2019, từ 156 triệu tấn lên 353 triệu tấn. Trong đó, chỉ khoảng 9% chất thải nhựa được tái chế, 19% được đốt, gần 50% được chôn lấp, còn khoảng 22% bị đưa vào các bãi thải không kiểm soát, đốt ngoài trời hoặc rò rỉ ra môi trường.

Riêng năm 2019, OECD ước tính có khoảng 6,1 triệu tấn chất thải nhựa rò rỉ vào môi trường nước, gồm sông, hồ và đại dương; trong đó 1,7 triệu tấn chảy trực tiếp ra đại dương. Đáng chú ý, nhựa tích tụ trong sông có thể tiếp tục rò rỉ ra biển trong nhiều thập kỷ, ngay cả khi lượng chất thải nhựa quản lý sai cách được giảm mạnh.

Tại Việt Nam, World Bank ước tính mỗi năm có khoảng 3,1 triệu tấn chất thải nhựa phát sinh trên đất liền. Ít nhất 10% lượng chất thải nhựa quản lý chưa đúng cách có thể rò rỉ vào đường thủy. Tại các điểm khảo sát sông và ven biển ở Việt Nam, nhựa chiếm 94% tổng số vật thải theo số lượng và 71% theo khối lượng; hơn 60% là nhựa dùng một lần.

Những dữ liệu này cho thấy ô nhiễm nhựa đại dương không chỉ đến từ hành vi xả chất thải trực tiếp ra biển, mà còn bắt nguồn từ các điểm hở trong hệ thống quản lý chất thải trên đất liền.

Hậu quả của ô nhiễm nhựa đối với hệ sinh thái biển

Đối với sinh vật biển

Rùa biển, cá voi, cá heo, chim biển và nhiều loài sinh vật khác có thể nhầm túi nilon, mảnh nhựa hoặc vật liệu trôi nổi là thức ăn. Khi nuốt phải nhựa, chúng có nguy cơ bị tắc nghẽn đường tiêu hóa, tổn thương nội tạng, suy kiệt hoặc tử vong.

Không chỉ vậy, lưới đánh cá, dây nhựa, bao bì và các vật liệu nhựa trôi nổi có thể khiến sinh vật biển bị mắc kẹt, không thể bơi, săn mồi hoặc nổi lên mặt nước để hô hấp. UNEP ghi nhận ô nhiễm nhựa gây tác động nghiêm trọng đến sinh vật biển thông qua tình trạng mắc kẹt, ăn nhầm và làm gián đoạn chuỗi thức ăn.

Hình ảnh rùa biển bị mắc vào lưới nhựa, cá bị bọc trong túi nilon hay sinh vật biển sống giữa chất thải thải không còn là hình ảnh cá biệt. Đó là lời cảnh báo rõ ràng rằng chất thải nhựa đang làm biến dạng môi trường sống tự nhiên của đại dương.

Đối với hệ sinh thái san hô

San hô là một trong những hệ sinh thái nhạy cảm nhất dưới biển. Khi chất thải nhựa che phủ bề mặt san hô, ánh sáng và oxy bị hạn chế, làm suy giảm khả năng sinh trưởng và phục hồi của rạn san hô.

Chất thải nhựa cũng có thể trở thành bề mặt bám dính cho vi khuẩn, mầm bệnh và các chất ô nhiễm khác. Trong bối cảnh san hô đã chịu nhiều áp lực từ biến đổi khí hậu, nước biển nóng lên và hoạt động khai thác quá mức, ô nhiễm nhựa càng làm hệ sinh thái này dễ tổn thương hơn.

Đối với con người

Ô nhiễm nhựa đại dương không chỉ ảnh hưởng đến sinh vật biển mà còn tác động ngược lại con người. Khi nhựa phân rã thành vi nhựa, các hạt nhỏ này có thể đi vào chuỗi thức ăn thông qua cá, tôm, nghêu, sò và nhiều loại hải sản khác.

OECD cho biết vi nhựa đã được ghi nhận trong môi trường nước ngọt, môi trường đất liền, cũng như trong một số dòng thực phẩm và đồ uống. Điều này cho thấy vi nhựa có thể góp phần làm tăng mức độ phơi nhiễm của hệ sinh thái và con người với nhựa rò rỉ ra môi trường.

Dù tác động lâu dài của vi nhựa đến sức khỏe con người vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, sự hiện diện của vi nhựa trong môi trường sống đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về kiểm soát chất thải nhựa ngay từ nguồn phát sinh.

Nguyên nhân gốc rễ: Quản lý chất thải chưa triệt để

Ô nhiễm nhựa đại dương là kết quả của nhiều nguyên nhân cộng lại, nhưng nguyên nhân cốt lõi vẫn nằm ở khâu quản lý chất thải.

Khi chất thải sinh hoạt, chất thải công nghiệp hoặc chất thải nguy hại không được phân loại, thu gom và xử lý đúng quy trình, nguy cơ phát tán ra môi trường sẽ tăng cao. Chỉ cần một điểm hở trong quá trình lưu chứa, thu gom hoặc xử lý cuối cùng, chất thải có thể theo nước mưa, gió, hệ thống thoát nước, kênh rạch và sông ngòi để đi ra biển.

Đối với hoạt động sản xuất công nghiệp, các loại bao bì, màng bọc, thùng chứa, vật liệu nhựa, giẻ lau, phế phẩm hoặc chất thải lẫn tạp chất nếu không được kiểm soát đúng cách có thể trở thành nguồn gây ô nhiễm lâu dài.

Số liệu của OECD cho thấy vấn đề quản lý chất thải là một mắt xích quan trọng: năm 2019, khoảng 22 triệu tấn vật liệu nhựa đã rò rỉ ra môi trường, trong đó rò rỉ nhựa kích thước lớn chủ yếu đến từ việc thu gom và xử lý không đầy đủ.

Vì vậy, quản lý chất thải không thể chỉ hiểu đơn giản là “thu gom cho sạch trước mắt”. Doanh nghiệp và cộng đồng cần có một hệ thống đầy đủ hơn: phân loại tại nguồn, lưu chứa đúng quy định, thu gom an toàn, tái chế phù hợp và xử lý cuối cùng theo đúng quy chuẩn.

Giải pháp giảm thiểu ô nhiễm nhựa đại dương từ gốc

Phân loại chất thải tại nguồn

Phân loại chất thải tại nguồn là bước đầu tiên để giảm chất thải thải nhựa phát tán ra môi trường. Khi nhựa, giấy, kim loại, thủy tinh, chất thải hữu cơ, chất thải công nghiệp và chất thải nguy hại được phân loại đúng, quá trình tái chế, tái sử dụng và xử lý sẽ hiệu quả hơn.

Đối với doanh nghiệp, phân loại đúng còn giúp kiểm soát dòng chất thải phát sinh, giảm nguy cơ trộn lẫn chất thải nguy hại với chất thải thông thường, hạn chế chi phí xử lý và giảm rủi ro pháp lý.

Thu gom và xử lý chất thải đúng quy trình

Chất thải cần được thu gom đúng thời gian, đúng phương tiện và đúng quy trình. Với chất thải công nghiệp và chất thải nguy hại, việc lựa chọn đơn vị có năng lực phù hợp là yếu tố quan trọng để đảm bảo chất thải không bị phát tán ra môi trường tự nhiên.

Một hệ thống thu gom và xử lý đúng chuẩn sẽ giúp ngăn chặn chất thải đi vào kênh rạch, sông ngòi, hệ thống thoát nước và cuối cùng là đại dương. Đây là giải pháp thực tế, bền vững và có thể triển khai ngay từ đất liền.

Giảm sử dụng nhựa dùng một lần

Nhựa dùng một lần như túi nilon, ly nhựa, ống hút, hộp nhựa và bao bì khó tái chế là nhóm chất thải có nguy cơ phát tán cao. World Bank ghi nhận hơn 60% vật thải nhựa tại các điểm khảo sát sông và ven biển ở Việt Nam là nhựa dùng một lần, cho thấy đây là nhóm cần được ưu tiên kiểm soát.

Doanh nghiệp và cá nhân có thể giảm dần việc sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần bằng cách chuyển sang vật liệu có thể tái sử dụng, thiết kế bao bì tối giản hơn, tăng khả năng thu hồi sau sử dụng và lựa chọn các giải pháp thay thế thân thiện hơn với môi trường.

Tăng tái chế và xây dựng thị trường vật liệu tái chế

Tái chế là một phần quan trọng trong quản lý chất thải nhựa, nhưng không thể chỉ nói chung chung. OECD cho biết năm 2019, chỉ khoảng 9% chất thải nhựa trên toàn cầu được tái chế sau khi tính đến hao hụt trong quá trình tái chế. Điều này cho thấy tái chế cần đi kèm với phân loại tốt hơn, công nghệ phù hợp hơn và thị trường đầu ra ổn định hơn cho vật liệu tái chế.

Đối với doanh nghiệp, sử dụng bao bì dễ tái chế, hạn chế vật liệu hỗn hợp khó xử lý và ưu tiên nguyên liệu tái chế trong sản xuất là những bước đi thiết thực để giảm áp lực lên môi trường.

Nâng cao nhận thức cộng đồng

Không có hệ thống quản lý chất thải nào hiệu quả nếu thiếu sự tham gia của cộng đồng. Việc truyền thông về tác hại của chất thải nhựa, hướng dẫn phân loại chất thải, khuyến khích tiêu dùng có tchất thảih nhiệm và hạn chế xả chất thải ra môi trường cần được thực hiện thường xuyên.

Nhận thức đúng tạo ra hành động đúng. Khi mỗi cá nhân, hộ gia đình và doanh nghiệp hiểu rằng chất thải thải hôm nay có thể trở thành mối đe dọa cho đại dương ngày mai, hành vi tiêu dùng và xử lý chất thải sẽ thay đổi theo hướng tích cực hơn.

Vai trò của doanh nghiệp trong xử lý chất thải bền vững

Doanh nghiệp là một mắt xích quan trọng trong chuỗi quản lý chất thải. Mỗi hoạt động sản xuất, kinh doanh đều có thể phát sinh chất thải, bao gồm chất thải thông thường, chất thải công nghiệp, bao bì nhựa, vật liệu thải bỏ và trong nhiều trường hợp là chất thải nguy hại.

Là đơn vị hoạt động trong lĩnh vực thu gom và xử lý chất thải công nghiệp, chất thải nguy hại tại khu vực Thành phố Hồ Chí Minh, Mộc An Châu hiểu rằng ô nhiễm nhựa đại dương không chỉ bắt nguồn từ hành vi xả chất thải trực tiếp ra biển, mà còn từ những điểm hở trong toàn bộ chuỗi quản lý chất thải trên đất liền.

Khi chất thải được thu gom đúng thời điểm, thu gom đúng quy trình và xử lý theo quy chuẩn, nguy cơ phát tán ra sông, kênh rạch, hệ thống thoát nước và cuối cùng là đại dương sẽ được giảm thiểu đáng kể.

Trong bối cảnh yêu cầu về phát triển bền vững ngày càng cao, doanh nghiệp cần nhìn nhận quản lý chất thải như một phần trong chiến lược vận hành, không phải là công việc xử lý sau cùng. Quản lý chất thải tốt giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, nâng cao uy tín, đáp ứng yêu cầu pháp lý và góp phần bảo vệ môi trường biển từ những hành động thực tế trên đất liền.

Kết luận: Bảo vệ đại dương bắt đầu từ quản lý chất thải tại nguồn

Ô nhiễm nhựa đại dương là hệ quả của một chuỗi vấn đề trong quản lý chất thải. Khi chất thải không được phân loại, thu gom và xử lý đúng cách, chúng có thể phát tán ra môi trường tự nhiên, theo dòng chảy ra sông, ra biển và trở thành mối đe dọa lâu dài đối với hệ sinh thái.

Các số liệu từ UNEP, OECD và World Bank đều chỉ ra cùng một vấn đề: nhựa đang rò rỉ ra môi trường với quy mô lớn, trong khi tỷ lệ tái chế còn thấp và hệ thống quản lý chất thải tại nhiều nơi vẫn chưa đủ hiệu quả.

Để bảo vệ đại dương, giải pháp cần bắt đầu từ gốc: giảm phát sinh nhựa, phân loại chất thải tại nguồn, thu gom đúng quy trình, tăng tái chế và xử lý cuối cùng theo quy chuẩn.

Biển không phải nơi chứa chất thải. Mỗi hành động quản lý chất thải đúng cách hôm nay chính là một bước thiết thực để bảo vệ đại dương, bảo vệ hệ sinh thái biển và bảo vệ sức khỏe của chính con người.